Tridhjetë vjet që nga përfundimi i luftës atje, Bosnja dhe Hercegovina është ende e prekur nga fushatat e spastrimit etnik që përshkuan vendin, duke vrarë rreth 100,000 njerëz dhe duke zhvendosur më shumë se dy milionë të tjerë.
Lufta e viteve 1992-1995, e shkaktuar nga tensionet etnike dhe projektet nacionaliste pas shpërbërjes së Jugosllavisë, u shënua nga shënjestrimi sistematik i civilëve dhe kulmoi me gjenocidin e Srebrenicës në vitin 1995 – mizoria më e keqe që u krye në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore.
Kur dhe pse filloi lufta në Bosnjë?
Bosnja ishte një nga gjashtë republikat e Republikës Socialiste Federale të Jugosllavisë, një federatë e krijuar gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe e mbajtur së bashku për dekada nën udhëheqjen e presidentit Josip Broz Tito.
Pas vdekjes së Titos në vitin 1980, kolapsi ekonomik dhe rritja e nacionalizmit, veçanërisht në Serbi dhe Kroaci, çuan në kërkesa për pavarësi në të gjitha republikat.
Sllovenia dhe Kroacia shpallën pavarësinë në vitin 1991, me Maqedoninë që pasoi në fillim të vitit 1992, duke përshpejtuar shpërbërjen e Jugosllavisë.
Më 1 mars 1992, Bosnja dhe Hercegovina mbajti një referendum në të cilin 99.7 për qind e votuesve pjesëmarrës mbështetën pavarësinë, shkruan Al Jazeera, transmeton FaktX.
Megjithatë, shumica e serbëve të Bosnjës bojkotuan votimin dhe në vend të kësaj formuan strukturat e tyre të “Republikës Serbe”, të cilat më vonë u bënë entiteti i Republika Srpska (RS) brenda Bosnjës.
Përpjekja e Bosnjës për pavarësi po zhvillohej gjithashtu në sfondin e politikave agresive separatiste të Serbisë nën Slobodan Millosheviqin, i cili kërkoi të bashkonte zonat e populluara nga serbët në Bosnjë dhe Kroaci.
Komuniteti Evropian e njohu Bosnjën dhe Hercegovinën si shtet të pavarur më 6 prill 1992.
Po atë muaj, forcat serbe të Bosnjës, të mbështetura nga Ushtria Popullore Jugosllave dhe paraushtarakët, nisën sulme të koordinuara brenda vendit për të pushtuar territorin dhe për të dëbuar komunitetet jo-serbe.
Më 5 prill, kryeqyteti i Sarajevës u rrethua nga forcat serbe të Bosnjës, në atë që u bë bllokada më e gjatë e një qyteti në historinë moderne evropiane.
Për gati 43 muaj, forcat sulmuese bombarduan zonat e banimit, ndërprenë energjinë elektrike dhe ujin dhe shtrënguan kontrollin e tyre mbi kryeqytetin, duke vrarë rreth 11,000 njerëz.
Menjëherë pas fillimit të këtij sulmi, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara vendosi sanksione të gjera ndaj Serbisë dhe Malit të Zi për mbështetjen e përpjekjeve për të copëtuar Bosnjën dhe Hercegovinën.
Në tetor 1992, forcat kroate sulmuan gjithashtu zonat boshnjake (myslimane boshnjake) rreth Prozorit në Bosnjën jugperëndimore, duke shënuar fillimin e një konflikti të veçantë kroato-boshnjak që solli fushatat e veta të spastrimit etnik.
Sa njerëz u vranë dhe u zhvendosën?
Një projekt kërkimor pas luftës i porositur nga autoritetet boshnjake vlerësoi se rreth 104,000 njerëz u vranë, shumica e tyre civilë. Afërsisht dy të tretat e të vrarëve ishin boshnjakë.
Burimet ndërkombëtare dhe boshnjake vlerësojnë se rreth 2.2 milionë njerëz, më shumë se gjysma e popullsisë së paraluftës, u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre si refugjatë ose të zhvendosur brenda vendit.
Shumica nuk kanë mundur të kthehen kurrë.
Cilat mizori çuan në gjenocidin në Srebrenicë?
Që nga fillimi, lufta u karakterizua nga spastrim sistematik etnik – veçanërisht i boshnjakëve – vrasje, përdhunime masive, zhvendosje me forcë dhe shkatërrim i vendeve kulturore dhe fetare.
Ja disa nga ngjarjet kryesore gjatë luftës:
1992 – Spastrimi etnik dhe rrethimi i Sarajevës
Prijedori dhe kampet: Në rajonin veriperëndimor të Prijedorit, autoritetet serbe të Bosnjës ngritën kampe paraburgimi, duke përfshirë Omarskë, Keraterm dhe Trnopolje, ku mijëra civilë boshnjakë dhe kroatë të Bosnjës u rrahën, u torturuan, u përdhunuan dhe u vranë.
Hulumtimi nga Tribunali Ndërkombëtar Penal për Ish-Jugosllavinë (ICTY) i përshkroi krimet si “të përhapura dhe sistematike”, duke synuar qytetarët jo-serbë të vendit.
Foca dhe Vishegradi: Në Bosnjën lindore, boshnjakët u vranë ose u dëbuan, dhe gratë dhe vajzat e reja iu nënshtruan përdhunimit të organizuar.
Rasti i Foca i ICTY-së e përcaktoi përdhunimin dhe skllavërinë seksuale si krime kundër njerëzimit.
Rrethimi i Sarajevës: Kryeqyteti, një qytet multietnik, u rrethua nga forcat serbe të Bosnjës të cilat bombarduan zonat e banimit dhe përdorën snajperë për të synuar civilët në rrugë, në tregje dhe në radhët për ujë.
Rrethimi zgjati nga prilli 1992 deri në shkurt 1996 dhe vrau rreth 11,000 njerëz, përfshirë më shumë se 1,000 fëmijë.
1993 – U krijuan ‘zona të sigurta’, por masakrat vazhdonin
Me dështimin e përpjekjeve për paqe, OKB-ja shpalli Srebrenicën në Bosnjën lindore një “zonë të sigurt” në prill 1993, e ndjekur nga Sarajeva, Tuzla, Zhepa, Gorazhde dhe Bihac një muaj më vonë. Por mizoritë vazhduan.
Masakra e Ahmici-t: Në prill 1993, forcat kroate vranë më shumë se 100 civilë boshnjakë në fshatin Ahmici, Bosnja qendrore, dhe dogjën shtëpi dhe xhami.
Vendimet e ICTY-së e quajtën atë një nga aktet më të këqija të spastrimit etnik në zonë.
Kampet e përdhunimit: ICTY dhe grupet e të drejtave të njeriut dokumentuan gjithashtu se përdhunimi u përdor si instrument terrori, veçanërisht në Foca – që tani ndodhet në Republikën Srpska në juglindje të vendit – ku gratë dhe vajzat mbaheshin në “kampe përdhunimi”.
1994-1995 – Sulmet në treg dhe presioni për ndërhyrje
Sarajeva mbeti nën rrethim. Në shkurt të vitit 1994, një sulm me predha në tregun Markale vrau 68 civilë dhe plagosi shumë të tjerë.
Një sulm i dytë në të njëjtin treg në gusht të vitit 1995 vrau 43 persona.
Vendimet e ICTY dhe hetuesit e OKB-së kanë fajësuar forcat serbe të Bosnjës për këto sulme.
Këto dhe sulme të tjera mbi të ashtuquajturat “zona të sigurta” rritën presionin mbi NATO-n dhe qeveritë perëndimore për të vepruar, duke përgatitur terrenin për sulme më të rënda ajrore kundër udhëheqjes serbe të Bosnjës më vonë në vitin 1995.
“Safari snajperët” gjatë rrethimit të Sarajevës
Gjatë rrethimit të Sarajevës, qytetarët iu nënshtruan “safari snajperëve” – të quajtur kështu si një referencë groteske për ekspeditat e gjuetisë – në të cilat të huajt paguanin njësi serbe të Bosnjës për t’u bashkuar me ta dhe për të qëlluar civilë nga pozicionet me pamje nga qyteti.
Pas një hetimi të kohëve të fundit italian, prokurorët në Milano po shqyrtojnë nëse vizitorë të pasur nga Italia dhe vende të tjera “udhëtuan për në Sarajevë në turne të organizuara për të qëlluar civilë për qejf”.
Askush nuk është dënuar ende për organizimin ose pjesëmarrjen në këto “safari”, por akuzat nxjerrin në pah dehumanizimin ekstrem që shoqëroi rrethimin e qytetit.
Megjithatë, besohet se morën pjesë qytetarë nga vende të shumta.
Në vitin 2022, dokumentari i regjisorit boshnjak të filmit Miran Zupanic, Sarajevo Safari, hetoi të huajt e pasur që kishin marrë pjesë, përfshirë disa nga Shtetet e Bashkuara dhe Rusia.
Për më tepër, në vitin 2007, ish-marinsi amerikan John Jordan dëshmoi para ICTY-së se “turistët që qëllonin” kishin ardhur në Sarajevë.
Si ndodhi gjenocidi i Srebrenicës në vitin 1995?
Deri në vitin 1995, Srebrenica, një qytet në Bosnjën lindore, ishte bërë një strehë për dhjetëra mijëra boshnjakë që iknin nga fshatrat përreth, të cilat ishin bastisur dhe plaçkitur nga forcat serbe të Bosnjës që i gjuanin.
Enklava ishte e mbipopulluar dhe ishte bërë e varur nga konvojet e parregullta të ndihmës së OKB-së, dhe forcat serbe të Bosnjës kontrollonin zonat përreth.
Edhe pse OKB-ja e kishte shpallur Srebrenicën një zonë të mbrojtur dhe kishte stacionuar atje një njësi të vogël paqeruajtëse holandeze, enklava ishte nën rrethim.
Në mars të vitit 1995, udhëheqësi serb i Bosnjës, Radovan Karaxhiq lëshoi një direktivë që urdhëronte që Srebrenica të izolohej plotësisht.
Në fillim të korrikut 1995, forcat serbe të Bosnjës përparuan në enklavë.
Më 9 korrik, forcat e Karaxhiqit morën urdhër të pushtonin Srebrenicën dhe, më 11 korrik, Ratko Mlladiq, një udhëheqës ushtarak serb i Bosnjës i njohur si “Kasapi i Bosnjës”, hyri në qytet.
Gjatë ditëve në vijim, njësitë serbe të Bosnjës i ndanë burrat dhe djemtë nga gratë dhe fëmijët e vegjël.
Më shumë se 8,000 burra dhe djem boshnjakë u ekzekutuan në vende brenda dhe përreth Srebrenicës dhe trupat e tyre u hodhën në varre masive, ndërsa rreth 20,000 gra, fëmijë dhe të moshuar u dëbuan me forcë.
Dy gjykatat ndërkombëtare më vonë vendosën se këto vrasje përbënin gjenocid.
Si dhe kur përfundoi lufta në Bosnjë?
Qeveritë perëndimore kishin ngurruar të ndërhynin me vendosmëri më parë në luftë, por gjenocidi në Srebrenicë detyroi një ndryshim në qasje.
Në gusht dhe shtator 1995, NATO nisi një fushatë të vazhdueshme ajrore kundër forcave serbe të Bosnjës – një pikë kthese që hapi rrugën për Marrëveshjen e Paqes së Dejtonit, e cila zyrtarisht i dha fund luftës.
Bisedimet e ndërmjetësuara nga SHBA-të sollën udhëheqësit e Bosnjës dhe Hercegovinës, Kroacisë dhe Republikës Federale të Jugosllavisë së atëhershme në një bazë ajrore pranë Dejtonit, Ohio, në SHBA, transmeton FaktX.
Më 21 nëntor 1995, ata ranë dakord për Marrëveshjen e Përgjithshme Kornizë për Paqe në Bosnjë dhe Hercegovinë, e njohur më mirë si Marrëveshja e Paqes e Dejtonit, e cila e ruajti Bosnjën si një shtet të vetëm të ndarë në dy entitete kryesore – Federata e Bosnjës dhe Hercegovinës dhe entiteti Republika Srpska.
Marrëveshja u nënshkrua zyrtarisht në Paris më 14 dhjetor.
Çfarë ishte Marrëveshja e Dejtonit?
Marrëveshja e Paqes e Dejtonit kishte për qëllim të bënte më shumë sesa thjesht t’i jepte fund luftimeve aktive, dhe riformësoi sistemin politik të pasluftës.
Bosnja sot ka një strukturë shumë të decentralizuar të qeverisjes, me dy entitete politike, si dhe të tretën, Distriktin vetëqeverisës të Brckos, të ndarë midis dy të tjerëve, dhe shtresa të institucioneve në nivel shtetëror.
Një pjesë e tërë e Marrëveshjes së Dejtonit i kushtohet refugjatëve dhe atyre të zhvendosur gjatë luftës.
Ajo thotë në mënyrë të qartë se “të gjithë refugjatët dhe personat e zhvendosur kanë të drejtë të kthehen lirisht në shtëpitë e tyre të origjinës” dhe të kenë pronën e tyre të rikthyer ose të kompensohen nëse kjo nuk është e mundur.
Por shumë ekspertë e përshkruajnë marrëveshjen si të gabuar në praktikë, pasi zbatimi ka qenë i pjesshëm në rastin më të mirë.
Ndërsa shumë njerëz u kthyen në shtëpitë e tyre dhe u përpunuan qindra mijëra kërkesa për pronë, një numër i konsiderueshëm boshnjakësh nuk mundën kurrë të ktheheshin në shtëpitë e tyre të paraluftës.
Kishte shumë arsye për këtë, duke përfshirë praninë e fushave të minuara, faktin që shtëpitë e tyre ishin shkatërruar, frikën, vështirësitë ekonomike dhe tensionet etnike të thella e të vazhdueshme.
Sot, komunitete të tëra, veçanërisht të mbijetuarit e gjenocidit të Srebrenicës, mbeten në mërgim ose thjesht u është dashur të zhvendosen diku tjetër në vende si SHBA-ja dhe Australia.
A është mbajtur dikush përgjegjës për mizoritë e kryera gjatë luftës?
Në vitin 1993, OKB-ja krijoi ICTY-në për të ndjekur penalisht shkeljet serioze të së drejtës ndërkombëtare humanitare të kryera në Ballkan.
Tribunali zgjati 24 vjet, nga viti 1993 deri në vitin 2017.
Gjatë më shumë se dy dekadave, dëshmitarët dhe të mbijetuarit dhanë dëshmi rreth mizorive dhe 161 individë u paditën.
Nëntëdhjetë prej tyre u dënuan, 19 u liruan nga akuzat, për 20 u tërhoqën aktakuzat, 17 vdiqën para dënimit, 13 u referuan në gjykata të tjera dhe dy u rigjykuan.
Në gjykatë u regjistruan katër lloje krimesh – gjenocid, krime kundër njerëzimit, shkelje të ligjeve/zakoneve të luftës dhe shkelje të rënda të Konventës së Gjenevës.
Midis personave të gjykuar nga gjykata ishin:
Radovan Karaxhiq – udhëheqësi i kohës së luftës i serbëve të Bosnjës. Në vitin 2016, ai mori një dënim me burgim të përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, duke përfshirë rolin e tij në Srebrenicë dhe rrethimin e Sarajevës.
Ratko Mlladiq – komandanti ushtarak serb i Bosnjës. Në vitin 2017, ai u dënua gjithashtu me burgim të përjetshëm për gjenocid dhe krime të tjera.
Udhëheqës kroatë të Bosnjës – disa u dënuan për krime kundër boshnjakëve gjatë konfliktit kroato-boshnjak.
Dhjetëra zyrtarë kanë marrë gjithashtu dënime të gjata me burg për krime të lidhura me gjenocidin e Srebrenicës, megjithëse shumë të mbijetuar thonë se vendosja e drejtësisë mbetet ende larg. /FaktX/
Lexo po ashtu
Ushtria gjermane, Bundeswehr, do të ketë nevojë për rreth 50,000 deri në 60,000 trupa shtesë për të përmbushur kërkesat e Lexo më shumë
Në një ceremoni në selinë e Unionit Afrikan, Bill Gates njoftoi se fondacioni i tij do të mbështesë masivisht projektet Lexo më shumë
Gjatë takimit të tyre të parë zyrtar në Zyrën Ovale, kancelari gjerman Friedrich Merz i dhuroi presidentit të SHBA-së, Donald Lexo më shumë
Një lloj i ri i coronavirusit, i përcaktuar si NB.1.8.1 dhe i njohur jozyrtarisht si Nimbus, është zbuluar edhe në Lexo më shumë